Περικλής Κοροβέσης: Σήμερα είναι η εποχή της σποράς και όχι της συγκομιδής

Ο δημοσιογράφος, συγγραφέας και πολιτικός ακτιβιστής Περικλής Κοροβέσης, μιλά στην Κρυσταλία Πατούλη και το Tvxs.gr με αφορμή τα 100 χρόνια από την Οκτωβριανή Επανάσταση, επισημαίνοντας: «Ν’ αφήσουμε τα μεγαλεπήβολα σχέδια και τις οκτωβριανές επαναστάσεις, ή τις γαλλικές επαναστάσεις, και να δούμε με τις μικρές μας τις δυνάμεις τι μπορούμε να κάνουμε στον μικρό μας χώρο, κι αυτό δεν είναι λίγο […] Προχωράμε την ουτοπία. Δηλαδή, σήμερα, είναι η εποχή της σποράς και όχι της συγκομιδής […] Αν θέλουμε να επαναστατήσουμε, πρώτα απ’ όλα πρέπει να είμαστε ζωντανοί. Να «κρατήσουμε τη ζωή μας». Γιατί όπως είπε ο Καστοριάδης, οι πιο πολλοί άνθρωποι είναι «αναπνέοντα πτώματα». Αφού αναπνέουμε να είμαστε ζωντανοί, και όχι πτώματα».

Η Πρωτοβουλία «Το 2017 για το 1997» σε συνεργασία με τον Οργανισμό Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας Δήμου Αθηναίων (ΟΠΑΝΔΑ)  διοργάνωσε μια εκδήλωση που συμμετείχατε στους ομιλητές. Που καταλήξατε, εκεί;

Ήταν μια συνάντηση του Δημήτρη Πουλικάκου, του Τεό Ρόμβου, του Αντώνη Αντωνάκου και εμού, η οποία έγινε στο κτήριο του EAT-ΕΣΑ, ένας συμβολικός χώρος που από άντρο βασανιστηρίων τώρα έχει γίνει χώρος πολιτισμού και στεγάζονται τα γραφεία της Ένωσης Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων ’67-’74.
Ήταν μια μάζωξη από ανθρώπους που ψάχνονται. Και εκεί η κουβέντα εξελίχθηκε σ’ έναν προβληματισμό, «που είμαστε», «τι κάνουμε», «ποιοι είμαστε». Έγιναν κάποιες παρεμβάσεις που είχαν πάρα πολύ μεγάλο ενδιαφέρον, και ο καθένας χωρίς να ταυτίζεται με τον άλλον κατέθεσε τη δικιά του την εμπειρία. Δηλαδή, ο καθένας τι κάνει; Γιατί όλοι αυτοί με το δικό τους τρόπο είναι ενεργά άτομα στην κοινωνία, ο καθένας στον τομέα του. Οπότε, μεταφέραμε τις εμπειρίες μας και λίγο πολύ όλοι είπαμε ότι κάνουμε αυτό που μπορούμε.

Ν’ αφήσουμε τα μεγαλεπήβολα σχέδια και τις οκτωβριανές επαναστάσεις, ή τις γαλλικές επαναστάσεις, και να δούμε με τις μικρές μας τις δυνάμεις τι μπορούμε να κάνουμε στον μικρό μας χώρο, κι αυτό δεν είναι λίγο. Αυτό ήταν περίπου το πνεύμα της εκδήλωσης.

Αυτό τον καιρό παίζεται στους κινηματογράφους η ταινία «Όταν ο Μαρξ συνάντησε τον Ένγκελς», όπου τελειώνει με τη σύνταξη του  Κομμουνιστικού Μανιφέστου. Με αυτά που βλέπουμε να γίνονται στις μέρες μας, όπως π.χ. τα σκλαβοπάζαρα στη Λιβύη, δείχνει τρομακτικά επίκαιρη. Γιατί παρ’ όλους τους αγώνες που άλλαξαν τον πλανήτη, είμαστε ακόμα έως και σε χειρότερη κατάσταση;

Σε χειρότερη δεν είμαστε, αλλά πιστεύω, ότι ξαναβρισκόμαστε στο ίδιο επίπεδο αναζητήσεων του ‘19ου αιώνα, που υπήρχαν οι διάφορες φάσεις, από τον Προυντόν, τον Μαρξ, παλιότερα τους τοπικούς σοσιαλιστές, οπότε ήταν τότε όλα αυτά ένα είδος λέσχης. Δεν ήταν ενωμένα με τα κινήματα. Δηλαδή, είχαμε το 1848, είχαμε την Παρισινή Κομμούνα αργότερα, το 1871, που ήταν ένας συνδυασμός κινημάτων και ιδεών.

Στον ‘21ο αιώνα που είμαστε σήμερα, έχουμε δει ότι η επαναστατική ουτοπία γίνεται ολοκληρωτισμός. Το είδαμε στην Κίνα, στη Ρωσία, στο Βιετνάμ. Είδαμε ότι ο κομμουνισμός σε τελική ανάλυση, ανανέωσε τον καπιταλισμό. Στη Ρωσία έγινε κρατικός καπιταλισμός, στην Κίνα μισοκρατικός-μισοελεύθερος καπιταλισμός, στο Βιετνάμ το ίδιο, οπότε εκεί πέρα υπάρχει ένα πρόβλημα, ότι όταν η επανάσταση είναι για την εξουσία τελικά καταντάει δεξιά εξουσία. Η εξουσία είναι πάντοτε δεξιά, όποιο ένδυμα κι αν φορέσει, του σοσιαλισμού ή του κομμουνισμού. Εκτός βέβαια από τον αναρχισμό, που ο αναρχικός δεν έκανε ποτέ εξουσία.

Επομένως, είμαστε σ’ εκείνη την περίοδο, γιατί μπορεί, ότι δεν κατόρθωσαν να κάνουνε οι Γερμανοί και οι δοσίλογοι, η δεξιά του εμφυλίου πολέμου και η χούντα, δηλαδή να καταργήσουν την Αριστερά… διότι δεν είναι τυχαίο όταν το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ελλάδας με τον εμφύλιο πόλεμο παθαίνει πολιτική και στρατιωτική συντριβή, μέσα σε 8 χρόνια η Αριστερά γίνεται αξιωματική αντιπολίτευση΄ δεν ηττήθηκε στην ουσία ξαναγεννήθηκε.

Ε, με τον Τσίπρα, νομίζω, μπήκε η οριστική ταφόπλακα της Αριστεράς, όπως την γνωρίζαμε. Και μπορεί η Αριστερά να έχει θαφτεί, όχι όμως οι Αριστεροί. Υπάρχουν, σκέφτονται. Τώρα, το τι θα αποδώσει αυτό, είναι ακόμα άγνωστο, αλλά εν πάση περιπτώσει έτσι κινείται η ιστορία.

Δηλαδή σε τι βάσεις, τώρα πια; Να πάρουμε όλες αυτές τις ιστορικές εμπειρίες και να τις μεταμορφώσουμε σε κάτι άλλο, κι αυτά που έλεγαν πριν 100 χρόνια, πρέπει κάπως να τα επαναπροσδιορίσουμε; Να δούμε τι θα κρατήσουμε και τι θα αφήσουμε για να προχωρήσουμε;

Αυτή τη δουλειά έκανα για 10 χρόνια στη στήλη μου στην Εποχή, που λεγόταν «Αριστερή ανακύκλωση». Δηλαδή, ότι πολύτιμο μας έχει δοθεί από την παράδοση αλλά και από όλη την ιστορία της ανθρωπότητας, να το χρησιμοποιήσουμε και να το προχωρήσουμε ακόμη πιο πολύ. Γιατί οι άθλιοι δεν παλεύουνε από το 19ο αιώνα, παλεύουνε από την αρχή της ανθρωπότητας. Συγκεκριμένα όταν αρχίζει η νεολιθική εποχή, που ο άνθρωπος μαθαίνει να εξημερώνει ζώα, να καλλιεργεί τη γη, και παύει πια να είναι τροφοσυλλλέκτης και κυνηγός, εκεί που διαμορφώνεται η πρώτη ιδιοκτησία και αρχίζουν οι πρώτες εξεγέρσεις.

Αυτό είναι μέσα στην ιστορία της ανθρωπότητας, στο σημείο που υπάρχει ιδιοκτησία, διαμορφώνει κράτος και εξουσία, που «μετριέται από το τι αποκλείει», όπως λέει ο Φουκώ. Δηλαδή η εξουσία αποκλείει και όσο πιο πολλούς αποκλείει, τόσο πιο μεγαλύτερη γίνεται η εξουσία. Ολοκληρωτισμός, δηλαδή. Έτσι έχουμε και τις γενοκτονίες και τα ολοκαυτώματα, τις εθνοκαθάρσεις, κλπ.. Ε, λοιπόν, αυτό το παιχνίδι που ξεκινάει από την αρχή της ανθρωπότητας, από τη Νεολιθική εποχή, περίπου από το 10.000 π.Χ., έγινε ένας αγώνας μεταξύ θανάτου-εξουσίας και ζωής-επανάστασης. Υπάρχει αυτό το ζεύγος, και η ζωή συνεχίζεται.

Σήμερα όμως, τι θα μπορούσαμε να κρατήσουμε για να προχωρήσουμε, και πώς;

Προχωράμε την ουτοπία. Για παράδειγμα, όταν οι γυναίκες, που μετείχαν στη Γαλλική Επανάσταση το 1789, ζητήσανε ψήφο, τους έκοψαν το κεφάλι. Σήμερα όλες οι γυναίκες, σχεδόν σε όλο τον κόσμο, ψηφίζουν. Η ιστορία μερικές φορές κάνει πιο μεγάλα βήματα από τη ζωή του ανθρώπου. Είναι σαν έναν σπόρο που τον φυτεύεις για να γίνει ένα δέντρο το οποίο μπορεί να έχει και χίλια χρόνια ζωή. Δηλαδή, σήμερα, είναι η εποχή της σποράς και όχι της συγκομιδής.

Και τι σπέρνουμε;

Τη ζωή μας! Αυτό που μας αναλογεί, πλέον να το κάνουμε! Αν θέλουμε να επαναστατήσουμε, πρώτα απ’ όλα πρέπει να είμαστε ζωντανοί. Να «κρατήσουμε τη ζωή μας». Γιατί όπως είπε ο Καστοριάδης, οι πιο πολλοί άνθρωποι είναι «αναπνέοντα πτώματα». Αφού αναπνέουμε να είμαστε ζωντανοί, και όχι πτώματα.

Διότι ο άνθρωπος που είναι κλεισμένος στο αυτοκίνητό του, στο σπίτι του, στην ψευτοδουλειά του, και δεν κάνει τίποτα, είναι η βάση του φασισμού. Όταν ακούς άνθρωπο που λέει «δε γίνεται τίποτα», αυτός είναι η βάση του φασισμού, γιατί εκτός των άλλων, περιμένει ένα σωτήρα, που σωτήρες δεν υπάρχουνε.

Πώς μπορούμε να λέμε ότι ζούμε, όταν δεν βλέπουμε και δεν ακούμε;

Αν δεν βλέπουμε και δεν ακούμε, είμαστε αναπνέοντα πτώματα, και όχι μόνο. Να δώσω ένα παράδειγμα: Διάβαζα για τη ζωή της Μπίλι Χόλιντεϊ, στη πρέζα που είχε πέσει, ότι σε ένα ξενοδοχείο που τραγουδούσε αναγκαζόταν να αλλάζει στο ανσασέρ, επειδή ήταν μαύρη και δεν της έδιναν δωμάτιο, κλπ.. Λοιπόν, επειδή είναι μια τραγουδίστρια που μου αρέσει, κάνω ένα μυθιστόρημα -στο μυαλό μου, βέβαια- ότι είμαι Έλληνας εργαζόμενος σ’ αυτό το ξενοδοχείο και παίρνω την Μπίλι και της δίνω το δικό μου δωμάτιο. «Εκμεταλλεύομαι» την Μπίλι, στο μυαλό μου, και μετέχω στη ζωή της, και αυτό το κάνω για οποιαδήποτε Μπίλι, και ζω σε έναν κόσμο αγάπης. Γιατί έχω όλη την ανθρωπότητα στην βιβλιοθήκη μου, με τα έργα τους, και λέω, ρε Όμηρε, έλα να μου πεις ιστορίες. Παπ! Τον κατεβάζω τον Όμηρο, και φεύγω με τον Οδυσσέα, περιπλανιέμαι. Λοιπόν, μας έχει δώσει πάρα πολλά η ανθρωπότητα, και μπορεί να μας κάνουνε πλούσιους, πολύ πλούσιους.

Και μπαίνει τώρα η βιοπολιτική, που λέει ο Φουκώ, που μας κλέβουνε τη ζωή. Δηλαδή, η τηλεόραση (όπως ο Έκο το είχε πει, «όταν υπάρχει τηλεόραση δεν χρειάζονται τανκς») μπαίνει μέσα στη ζωή σου και στην αλλοτριώνει. Σε κάνει ένα τίποτα. Αν κοιτάζεις την τηλεόραση από το πρωί μέχρι το βράδυ, συνέχεια, σε κάνουνε να είσαι ένα τίποτα στην υπηρεσία του καπιταλισμού.

Και όταν κάποια στιγμή σταματήσεις να βλέπεις τηλεόραση και βγεις έξω, επειδή έχεις «εκπαιδευτεί» ως θεατής, συνεχίζεις να «ζεις» σαν θεατής;

Κι όχι μονάχα αυτό. Υπάρχει ένας συγγραφέας, ονόματι Χαράρι –Εβραίος είναι- που έχει γράψει το «Sapiens» (κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Αλεξάνδρεια). Εκεί, γράφει ότι το ανθρώπινο είδος, δεν είναι τόσο αθώο όσο φαίνεται. Ήδη από τη νεολιθική εποχή, δημιούργησε μεγάλες καταστροφές. Και κάνει μια υπόθεση στο τέλος, ότι θα γίνουμε ένα είδος ρομποτοάνθρωποι, εξαρτημένοι από κάποιο μηχάνημα. Στις μέρες μας έχουν βγει τα smartphone και οι άνθρωποι δεν μιλάνε μεταξύ τους, είναι εξαρτημένοι από το μηχάνημα. Κι αυτό είναι πάρα πολύ επικίνδυνο, γιατί όταν π.χ. ο άλλος κάνει sex από το τηλέφωνο, κλπ., απαρνιέται την ανθρώπινή του διάσταση. Κι αυτό μπορεί να οδηγήσει σε πολύ άσχημα πράγματα.

Έχει ήδη οδηγήσει; Γιατί όταν κάποιος έχει ζήσει κολλημένος σε ένα μηχάνημα, μετά περιμένει οι άνθρωποι να αντιδρούν σαν το μηχάνημα.

Ναι, το ότι έχουν την τηλεόραση ανοιχτή από το πρωί μέχρι το βράδυ για συντροφιά, στην ουσία αυτή η συντροφιά είναι η χειρότερη μοναξιά. Γιατί δεν μετέχουν σε τίποτα.

Ενώ π.χ. όταν διαβάζουμε, όπως έλεγε ο καθηγητής κοινωνιολογίας, Γρηγόρης Λάζος, δρούμε, γιατί μέσα στο μυαλό μας δημιουργούμε έναν κόσμο, τον σκηνοθετούμε, τον διαμορφώνουμε, δηλαδή, ο αναγνώστης επεμβαίνει σ’ αυτό που διαβάζει.

Σίγουρα, και το χειρότερο απ’όλα είναι, ότι στην τηλεόραση με το ζάπινγκ και τις συνεχείς διακοπές για διαφημίσεις, ο σύγχρονος άνθρωπος μαθαίνει να αντιλαμβάνεται αποσπασματικά και δεν μπορεί να συγκροτήσει ένα αφήγημα, το αφήγημα της ζωής του. Κι ο άνθρωπος, που δεν μπορεί να αφηγηθεί, σημαίνει ότι έχει χάσει την κυριαρχία του εαυτού του. Ενώ εκείνος που μπορεί να αφηγηθεί τη ζωή του, μπορεί να δαμάσει τη ζωή του, και να δώσει μια εμπειρία για όλους. Όπως ήταν ο Χρόνης Μίσσιος, ο φίλος μου, ο οποίος ήταν ένας πολίτης που κατάφερε και δάμασε την περιπέτεια της ζωής του, την έκανε ένα αφήγημα και μας το έδωσε, στην αρχή προφορικά, μετά και γραπτά.

Και ακόμα πιο πολύ, αυτός που μπορεί να πει τα μυστικά του, τα απόρρητα, τα απαγορευμένα, ακόμα καλύτερα, από εκεί έρχεται η απελευθέρωση, κι αυτό για παράδειγμα, το δείχνει το κίνημα των ομοφυλόφιλων. (Όπου, παρεμπιπτόντως, κακώς τους λέμε ομοφυλόφιλους, γιατί είναι μία διάκριση. Όμως, ανήκουν στο ανθρώπινο είδος, και το ανθρώπινο είδος έχει βιοποικιλία΄ δεν ξέρουμε για τα 7,2 δις που είμαστε στον πλανήτη, τι κάνει ο καθένας. Εγώ θα έλεγα ότι είμαστε όλοι ένα ανθρώπινο είδος, με μια ποικιλία. Δεν πιστεύω ότι υπάρχει διαφορά άντρα- γυναίκα. Είναι το ανθρώπινο είδος, που βγαίνει με αυτή ή την άλλη μορφή, όπως στα ζώα, ή ακόμα και στα φυτά που υπάρχουν αρσενικά και θηλυκά. Οι διακρίσεις που γίνονται είναι υπό την εξουσία, κι όχι από τη φύση. Η φύση μας θέλει όλους ίσους).

Ο ποιητής Νάνος Βαλαωρίτης, μου είπε σε μια συνέντευξη, ότι οι μεγάλες αφηγήσεις και τα μεγάλα αφηγήματα μας τελειώσανε, και πρέπει να στραφούμε στα μικροαφηγήματα, δηλαδή στις ιστορίες των ανθρώπων.

Έχει απόλυτο δίκιο. Δηλαδή, το να έρθει κάποιος στην παρέα και να μιλάει για τον Πλάτωνα, επειδή έχει κάνει αναλύσεις για τη φιλοσοφία του, ενδιαφέρον έχει, αλλά αυτό μπορώ να δω και μόνος μου. Και εγώ έχω Πλάτωνα στη βιβλιοθήκη μου. Μπορείς, όμως να μου πεις, τι ένιωσες προχτές που τσακώθηκες με τη γυναίκα σου, με το παιδί σου, με το φίλο σου; Μετάφερέ μου ανθρώπινη εμπειρία! Αυτή με θρέφει. Και μας θρέφει όλους, η ανθρώπινη εμπειρία.
Οι γνώσεις δε σημαίνουν αναγκαστικά καλλιέργεια. Αν σκεφτούμε, ότι πολλοί ναζί εγκληματίες πολέμου ήταν γιατροί. Ή αν σκεφτεί κανείς, ακόμα, ότι τα όργανα βασανισμών της Ιεράς Εξέτασης, τα είχαν κάνει οι γιατροί για να επιμηκύνουν τον πόνο και να μη βλάπτουν ζωτικά όργανα, ώστε να βασανίζονται οι άνθρωποι χωρίς να πεθαίνουν, ή να πεθαίνουν με ένα μαρτυρικό θάνατο.

Ως επίλογο, για τα 100 χρόνια από την Οκτωβριανή Επανάσταση, τι θα λέγατε;

Λοιπόν, έχουμε δίκιο να επαναστατούμε, γιατί υποστηρίζουμε τη ζωή, τα παιδιά μας, τα εγγόνια μας, και όλους τους άλλους. Και να τελειώσω με αυτό που είπε ένας ηγέτης Ινδιάνος: «Τίποτα δεν είναι δικό μας, τα πάντα τα έχουμε δανειστεί από το μέλλον».

 

Κρυσταλία Πατούλη: Ποιος θα υποστηρίξει -και- ψυχολογικά τους πλημμυροπαθείς;

Από στατιστικά στοιχεία η Πολιτεία γνωρίζει πως οι θάνατοι από πλημμύρες αποτελούν τη δεύτερη αιτία θανάτου από μαζικές καταστροφές στη χώρα μας, όπως και ότι οι επιζώντες από φυσικές καταστροφές έρχονται αντιμέτωποι με το μετατραυματικό στρες. Η ανάγκη, δηλαδή, ψυχικής υποστήριξης των πληγέντων -πόσο μάλλον εκείνων που χάνουν και δικούς τους ανθρώπους- είναι εξίσου σημαντική με την οικονομική υποστήριξη -μέσω των αποζημιώσεων- αλλά και την παροχή ειδών πρώτης ανάγκης, για να μην αναφερθούμε και στην πρόληψη.

Πατέρας που έχασε το γιο του στη Μάνδρα Αττικής από τις πλημμύρες, είπε χαρακτηριστικά πως “Μόνο μία ψυχολόγο είδαμε, από την ΕΜΑΚ” και αυτήν άπαξ.

Εν τω μεταξύ, το τηλέφωνο της Κοινωνικής Υπηρεσίας του Δήμου Μάνδρας δεν απαντά, εφόσον όλοι οι υπάλληλοι βρίσκονται έξω για τις υπέρογκες ανάγκες των προβλημάτων που έχουν προκύψει. Όσο για την ψυχική υποστήριξη, η κυρία Θεοδώρα Λιούλη από το Γραφείο Δημάρχου, ανέφερε ότι μέχρι στιγμής:

“Δεν έχουμε φτάσει σ’ αυτό το σημείο, διότι ακόμη βγάζουμε ανθρώπους από τη λάσπη! Υπάρχουν ψυχολόγοι που μάς έχουν προταθεί, αλλά αυτή τη στιγμή, ο κόσμος βγάζει ακόμα λάσπες… Δηλαδή, βρίσκεται η αδρεναλίνη στο 100%. Δεν έχει συνειδητοποιήσει ακόμα ο κόσμος τι έχει γίνει…”.

Διαπιστώνουμε, λοιπόν, πως -εκτός των άλλων- οι δομές ψυχικής υγείας στη χώρα, έχουν συρρικνωθεί πλέον σε επικίνδυνο βαθμό,  όπως κατέδειξε και η πρόσφατη έρευνα.

Ο γιατρός Γεώργιος Βήχας, έγραψε στη σελίδα του στο φ/β: […]

Κατά τη παραμονή μας στη περιοχή της Μάνδρας μιλήσαμε με κατοίκους οι οποίοι μία βδομάδα μετά τη καταστροφή παλεύουν μέσα στις λάσπες προσπαθώντας να επαναφέρουν μια στοιχειώδη κανονικότητα στη ζωή τους. Ο τρόμος από τη τραγωδία που έζησαν είναι έκδηλος σε κάθε λέξη τους, σε κάθε βλέμμα τους. Μέσα σε αυτή την απερίγραπτη καταστροφή και την οδύνη, βλέπουμε δύο ανθρώπους, να καθαρίζουν ότι έχει απομείνει από το κατεστραμμένο μαγαζί τους, το φωτογραφείο της περιοχής, με πρόσωπα ήρεμα και χαμογελαστά.Η μόνη στιγμή που η γυναίκα δακρύζει είναι όταν αναφέρεται στη δυστυχία των συμπολιτών της που έχασαν τους ανθρώπους τους λέγοντας, «πως μπορώ να στεναχωριέμαι για τις υλικές ζημιές όσο μεγάλες και αν είναι όταν δίπλα μου έχουν χαθεί ανθρώπινες ζωές; Και δεν είναι μόνο οι καταγεγραμμένοι νεκροί και αγνοούμενοι, είναι και οι ξένοι που δούλευαν στα χωράφια τριγύρω και δεν θα τους αναζητήσει κανείς. Για όλους αυτούς κλαίω και όχι για το μαγαζί μας που καταστράφηκε.» […]”

Για να μπορέσουμε να αντιληφθούμε -στο ελάχιστο- τι αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι που βγήκαν από τα συντρίμμια των τελευταίων πλημμυρών στη χώρα μας, δεν έχουμε παρά να ενημερωθούμε για το τι σημαίνει «επιζών της βίας» από φυσικές –και όχι μόνο- καταστροφές, τι σημαίνει «ψυχικό τραύμα» και μετατραυματικό στρες, και κυρίως τι επιπτώσεις επιφέρει στις ζωές των ανθρώπων, εφόσον δεν αντιμετωπιστεί με την απαραίτητη υποστήριξη ειδικών ψυχικής υγείας και κοινωνικών λειτουργών:

«Επιζώντες της βίας» ονομάζονται όλοι οι άνθρωποι που υπέστησαν ψυχικό τραύμα από φυσικές καταστροφές και όχι μόνο. Αναμετρήθηκαν με τη βία και βγήκαν ζωντανοί, γι’ αυτό και ο όρος «επιζώντες» έχει καθιερωθεί από χρόνια παγκοσμίως. Οι ειδικοί επιστήμονες ανακάλυψαν -ύστερα από μακρόχρονη έρευνα δεκαετιών- αυτή την τόσο ανομοιογενή «ομάδα» που μετά από μία τραυματική εμπειρία απειλείται σοβαρά από το σύνδρομο μετατραυματικού στρες:

Άτομα που επέζησαν από ένα ναυάγιο ή από άλλη φυσική καταστροφή, βετεράνοι πολεμιστές, πολιτικοί κρατούμενοι, αιχμάλωτοι πολέμου, όμηροι, μετανάστες πολέμου, Θύματα σεξουαλικής ή άλλου είδους κακοποίησης ­ ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας, θύματα οικογενειακής βίας, και τέλος άτομα που απειλήθηκε βίαια η ζωή τους με οποιονδήποτε τρόπο, συνθέτουν αυτήν την «ομάδα» με ακρίβεια.

Οι πιθανές αντιδράσεις από μία καταστροφική εμπειρία:

Βάσει στοιχείων της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας Ελλάδος, οι πιθανές αντιδράσεις μετά από μια καταστροφική εμπειρία είναι συνήθως οι εξής:

  • – ο φόβος απώλειας της ζωής
  • – η ανημπόρια
  • – η αδυναμία φυγής
  • – η αίσθηση αβοήθητου

Ανάλογες εμπειρίες είναι ικανές να προκαλέσουν στη συνέχεια, άμεσες ή μακροπρόθεσμες μετατραυματικές αντιδράσεις έως και διαταραχές, όπως συμπτώματα υπερδιέγερσης (υπέρταση, ταχυκαρδία, επιτάχυνση αναπνοής, δυσκολία στον ύπνο), αποφευκτική συμπεριφορά, αποσύνδεση (όταν ένα άτομο, την ώρα του κινδύνου, δεν είναι σε θέση να αμυνθεί ή να φύγει).

Όταν κάποια πίεση ξεπεράσει τα όρια του σώματός μας, επέρχεται σωματικός τραυματισμός: το δέρμα μας ανοίγει, οι μύες και οι τένοντες παθαίνουν θλάση, τα κόκαλα σπάνε. Τι συμβαίνει όμως με την ψυχή μας όταν έρθουμε αντιμέτωποι με μία εξαιρετικά στρεσογόνο ή σοκαριστική εμπειρία, π.χ. από μια φυσική καταστροφή, έως ένα βίαιο ψυχικό ή σωματικό επεισόδιο;

Ο κλάδος της ψυχολογίας που ασχολείται με τη δημιουργία και τις συνέπειες των ψυχικών τραυματισμών είναι η Ψυχοτραυματολογία. Η γένεσή της -δεν είναι τυχαίο πως- συμπίπτει με τους παγκόσμιους πολέμους, το ολοκαύτωμα, τον πόλεμο του Βιετνάμ καθώς και τις τεχνικές και φυσικές καταστροφές του προηγούμενου αιώνα. Τα τραυματικά βιώματα επηρεάζουν άμεσα το σώμα και τον νου, με αντίκτυπο στο άτομο, την οικογένεια και την κοινωνία.

Η «επίθεση» του τρόμου:

Το ψυχικό τραύμα πλήττει τον ανίσχυρο. Τη στιγμή του τραύματος μια τρομακτική δύναμη κάνει το θύμα ανίσχυρο. Όταν η δύναμη αυτή έρχεται από τη φύση, μιλάμε για φυσικές καταστροφές. Όταν επιβάλλεται από άνθρωπο, μιλάμε για φρικαλεότητες.

Ο ψυχίατρος Κάρντινερ περιγράφει: «Οταν ένα άτομο κατακλύζεται από τρόμο και αδυναμία, κατακερματίζεται ολόκληρο το οικοδόμημα της συγκροτημένης και συντονισμένης δραστηριότητας».

Ενδεικτικά, τα συμπτώματα του μετατραυματικό στρες περιγράφονται ως εξής:

  1. Η υπερδιέγερση: Ύστερα από ένα τραυματικό γεγονός, το ανθρώπινο σύστημα αυτοάμυνας φαίνεται να βρίσκεται σε συνεχή συναγερμό, σαν να πρόκειται ο κίνδυνος να επανέλθει οποιαδήποτε στιγμή. Δύο ψυχολόγοι παρατήρησαν ότι: «Στρατιώτες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου που υπέστησαν ψυχικό τραύμα δείχνουν να πάσχουν από χρόνια διέγερση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος».
  1. Η παρεμβολή: Αφού περάσει ο κίνδυνος, για πολύ καιρό το τραυματισμένο άτομο ξαναζεί το γεγονός σαν να συμβαίνει συνεχώς στο παρόν. Είναι σαν ο χρόνος να έχει σταματήσει στη στιγμή του τραύματος. Συχνά οι ενήλικες, καθώς και τα παιδιά, νιώθουν την ανάγκη να αναπαραστήσουν τη στιγμή του τρόμου, με την ψευδαίσθηση ότι θα μεταβάλλουν την κατάληξη της τραυματικής εμπειρίας. Σε αυτήν τους την προσπάθεια μπορεί να εκθέσουν τον εαυτό τους σε κίνδυνο μεγαλύτερης βλάβης.
  1. Η συρρίκνωση: Όταν ένα άτομο είναι τελείως ανίσχυρο, όταν θεωρεί ότι οποιαδήποτε μορφή αντίστασης είναι άσκοπη, τότε είναι πιθανό να καταθέσει τα όπλα. Το σύστημα αυτοάμυνας διακόπτεται τελείως. Το ανίσχυρο άτομο ξεφεύγει από αυτή την κατάσταση όχι ενεργώντας μέσα στην πραγματικότητα, αλλά τροποποιώντας την συνειδησιακή κατάστασή του.

Η αντιφατικότητα και τα αποτελέσματά της:

Οι δύο αντικρουόμενες αντιδράσεις της παρεμβολής και της συρρίκνωσης επιβάλλουν έναν ρυθμό με μεταπτώσεις. Και τα δύο συμπτώματα δεν επιτρέπουν την αφομοίωση του τραυματικού γεγονότος. Το άτομο είναι αιχμάλωτο ανάμεσα στα άκρα της αμνησίας και της αναβίωσης του τραύματος, ανάμεσα σε κατακλυσμό από έντονα, ανυπόφορα συναισθήματα και σε καταστάσεις κενού. Με την πάροδο του χρόνου αυτή η αντιφατικότητα αυξάνει.

Μια έρευνα Ολλανδών με άτομα που υπήρξαν όμηροι επιβεβαιώνει τις μακροχρόνιες επιπτώσεις ενός μόνο τραυματικού γεγονότος. Ένας βετεράνος πολεμιστής του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου είχε ξαφνικά ίδιους εφιάλτες και συμπτώματα παρεμβολής ύστερα από 30 χρόνια!

Η ψυχική αποσύνδεση:

Το τραυματικό γεγονός κλονίζει βασικές ανθρώπινες σχέσεις. Κλονίζει τους δεσμούς της οικογένειας, της φιλίας, της αγάπης και της κοινότητας, θρυμματίζει τη δομή της προσωπικότητας, την πίστη του θύματος προς τον Θεό και τη φύση, το ρίχνει σε υπαρξιακή κρίση. Όταν χάνεται η εμπιστοσύνη, το τραυματισμένο άτομο νιώθει ότι ανήκει περισσότερο στους νεκρούς παρά στους ζωντανούς.

Η κλονισμένη προσωπικότητα:

Το τραυματικό γεγονός παραβιάζει τη σωματική ακεραιότητα του ατόμου. Το σώμα κατακτάται, τραυματίζεται, βεβηλώνεται, ή χάνει εντελώς τον έλεγχο. Η πεποίθηση του θύματος ότι μπορεί να διατηρεί την ατομικότητά του σε σχέση με το περιβάλλον κλονίζεται ανεπανόρθωτα.

Ευπάθεια και ανθεκτικότητα:

Κανένα άτομο δεν παραμένει αλώβητο όταν εκτεθεί σε σοβαρό ψυχικό τραύμα. Όταν βιώνεται μια τραυματική εμπειρία ο οργανισμός βρίσκεται σε σοκ, οπότε τα δύο ημισφαίρια δεν συνεργάζονται επαρκώς, με αποτέλεσμα να μπλοκάρεται η επικοινωνία τους και κατ’ επέκταση να κλειδώνεται η εμπειρία ασυνείδητα στο νευρικό μας σύστημα.

Είναι ένας βιολογικός μηχανισμός επιβίωσης (τέσσερις μηχανισμοί άμυνας υπάρχουν για την αντιμετώπιση μιας τραυματικής εμπειρίας: φεύγω, επιτίθεμαι, παγώνω, παραδίδομαι).

Έτσι, ένα τραυματικό βίωμα δεν αφομοιώνεται αν δεν συνεργαστούν τα δύο ημισφαίρια για να το επανεξεργαστούν. «Η εκπαίδευση είναι εξαιρετικό πράγμα. Αλλά ό,τι αξίζει να μάθουμε, δυστυχώς δεν μπορεί να διδαχθεί» είχε πει ο Όσκαρ Ουάιλντ. Δηλαδή, μόνο με τη λογική, κανείς δεν μπορεί να μας «διδάξει», πώς θα θεραπευτούμε από ένα ψυχικό τραύμα.

Τι είναι το ψυχικό τραύμα:

Είναι το αποτέλεσμα μιας εμπειρίας που:

  • -είναι ρεαλιστική και πραγματική απειλή της ζωής (ένας σεισμός, μια πλημμύρα, μια φωτιά, μια εγκληματική επίθεση, ένας πόλεμος κ.λπ.),
  • -συνοδεύεται από την αίσθηση πλήρους αδυναμίας, ανικανότητας, έντονων συναισθημάτων και κατακλυσμιαίου άγχους,
  • -οδηγεί τις περισσότερες φορές στην εκδήλωση/ανάπτυξη της μετατραυματικής αγχώδους διαταραχής (PTSD),
  • -είναι ανεξάρτητη από την ενεργό συμμετοχή μας σε ξαφνικά απρόβλεπτα γεγονότα όπως είναι π.χ. οι φυσικές καταστροφές,
  • -είναι ανεξάρτητη του ρεαλιστικού μεγέθους του γεγονότος.

Ενδεικτικά, ένα ψυχικό τραύμα μπορεί να προκληθεί από:

  • –  θάνατο αγαπημένου προσώπου
  • –  κακοποίηση προς τους ίδιους ή προς άλλους – με συναισθήματα φόβου π.χ. εκφοβισμός (bullying), ανημπόριας ή και φρίκης.
  • –  Σεξουαλική βία ή άλλου είδους ψυχική ή σωματική βία και κακοποίηση – ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας
  • –  Οικογενειακή ψυχική ή σωματική βία, εγκατάλειψη, απουσία φροντίδας, στέρησης, κλπ.
  • –  Εγκληματική βία οποιασδήποτε μορφής και επιπέδου βιαιότητας σωματικής ή ψυχικής
  • –  Πόλεμο, ομηρία, αιχμαλωσία, βίαιη μετανάστευση, βασανιστήρια
  • –  Παντός είδους φυσικές καταστροφές (πχ. φωτιά, σεισμός, πλημμύρες).

Όλοι οι άνθρωποι που έχουν βιώσει ανάλογες εμπειρίες είναι «επιζώντες» της βίας, οι οποίοι κουβαλούν μέσα τους συνήθως ψυχικά τραύματα (αδιαχείριστα) που τους καθιστούν συχνά ασθενείς της περίφημης Μετατραυματικής Αγχώδους Διαταραχής.

Τα συμπτώματα της Μετατραυματικής Αγχώδους Διαταραχής (PTSD – Post Traumatic Stress Disorder), είναι  η πιο συνηθισμένη διαγνωστική κατηγορία που χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε συμπτώματα που προκαλούνται από τραυματικές εμπειρίες. Τα τραυματικά συμπτώματα ενδεχομένως είναι προσαρμοστικά και αρχικά έχουν εξελιχθεί για να μας βοηθούν να αναγνωρίζουμε και να αποφεύγουμε επικίνδυνες καταστάσεις.

Άλλα συμπτώματα που μπορεί να προκύψουν:

-Η κατάθλιψη, το άγχος και ο ψυχικός διχασμός ή διάσχιση μπορεί να προκύψουν μερικές φορές έπειτα από τραυματικές εμπειρίες, ή ακόμη και σωματόμορφες διαταραχές.

-Διαφορές μπορεί να διαπιστωθούν από τον τρόπο με τον οποίο κάθε άτομο αντιμετωπίζει ή εξωτερικεύει το άγχος του, και επηρεάζουν τόσο την ένταση όσο και τον τύπο των συμπτωμάτων που βιώνονται.

Ο ψυχικός διχασμός ή διάσχιση:

Ώς έναν βαθμό, σχεδόν όλοι αποσυνδέονται από ένα τραυματικό γεγονός όπως «περιγράφει» ο ζωγραφικός πίνακας «Η Διόπτρα» του Rene Magritte (1963): Τα δύο ημισφαίρια αποσυνδέονται (Ο ουρανός είναι που «κόβεται» στη μέση; Έξω από το παράθυρο φαίνεται σκοτάδι; Ή μέσα στο δωμάτιο είναι σκοτάδι; Στα τζάμια είναι ο ουρανός;).

Αυτό που έχει σημασία, είναι ότι η πραγματικότητα έχει πια αλλοιωθεί. Μετά από ένα ψυχικό τραύμα δεν μπορούμε να δούμε όλη την «εικόνα», την πραγματική εικόνα. Δεν αντιλαμβανόμαστε, ούτε βιώνουμε, την πραγματικότητα στο σύνολο αλλά σε κομμάτια.

Ο ψυχικός διχασμός είναι μια αρκετά φυσιολογική στρατηγική αντιμετώπισης εν όψει υπερβολικού άγχους, αλλά οι ακραίες διχαστικές τάσεις μπορεί να είναι παθολογικού χαρακτήρα. Τα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου, δείχνουν να μην συνεργάζονται για να διαχειριστούν την συγκεκριμένη ανάμνηση του τραυματικού γεγονότος.

Επίσης τα άτομα μπορεί να:

  1. κατακλύζονται από εικόνες, σκέψεις και συναισθήματα που σχετίζονται με την τραυματική εμπειρία,
  2. παρουσιάζουν δυσκολία συγκέντρωσης,
  3. έχουν γενικευμένο άγχος,
  4. έχουν δυσκολία στον ύπνο,
  5. βλέπουν συχνά εφιάλτες,
  6. έχουν εκρήξεις θυμού,
  7. παρουσιάζουν κρίσεις πανικού ή φοβίες,
  8. υποφέρουν από κατάθλιψη,
  9. σκέφτονται πως η ζωή τους είναι χωρίς νόημα,
  10. δυσκολεύονται να δημιουργήσουν ή να διατηρήσουν στενές σχέσεις,
  11. έχουν ψυχοσωματικές αντιδράσεις (πονοκέφαλοι, ταχυκαρδίες).

Δευτερεύων τραυματισμός:

Μια άλλη πλευρά της έκθεσης σε ψυχικά τραύματα επηρεάζει και τους εργαζόμενους που βοηθούν θύματα ψυχικών τραυμάτων και καταστροφών (αλλά και των μαρτύρων, δηλαδή εκείνων των ατόμων που βρέθηκαν άθελά τους σε μια σκηνή τραυματικού γεγονότος ως παρατηρητές ακόμη και από μια οθόνη τηλεόρασης πχ. Δίδυμοι πύργοι). Στα άτομα αυτά περιλαμβάνονται ψυχολόγοι και άλλοι ειδικοί στην ψυχική υγεία, καθώς επίσης και εργαζόμενοι σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης (αστυνομικοί, διασώστες, πυροσβέστες, ένορκοι, δημοσιογράφοι, φωτορεπόρτερ, κλπ.) οι οποίοι μένουν υπερβολικά εκτεθειμένοι, στη βία, τον πόνο ή και τον βίαιο θάνατο των θυμάτων. Στα επαγγέλματα αυτά υπάρχει πάντα ο κίνδυνος του «δευτερεύοντος» τραυματισμού, με όλα τα επακόλουθα.

Όταν το τραύμα γίνεται μαργαριτάρι

«Καμιά φορά συμβαίνει να εισχωρήσει σε ένα στρείδι ένας κόκκος άμμου ή ένα ξένο σώμα. Εάν το στρείδι δεν μπορεί να το αποβάλει, τότε το ξένο αυτό σώμα διαταράσσει την ισορροπία του. Γύρω του δημιουργείται ένα είδος μόλυνσης, σκλήρυνσης ή σήψης. Αυτή η διαταραχή μπορεί να κάνει όλο το βιολογικό σύστημα του στρειδιού να νοσήσει.

Για να αμυνθεί, το στρείδι χτίζει αλλεπάλληλα στρώματα πέρλας γύρω από τον κόκκο της άμμου. Έτσι δημιουργείται σιγά σιγά το μαργαριτάρι. Ο κόκκος απομονώνεται από το περιβάλλον του και δεν μπορεί πια να βλάψει το στρείδι. Το μαργαριτάρι εξασφαλίζει στο στρείδι την επιβίωση. Ίσως γι’ αυτό παρομοιάζουν το μαργαριτάρι με δάκρυ, επειδή με κάποιον τρόπο εμπεριέχει τον πόνο».

Ο ανθρώπινος οργανισμός ύστερα από μια τραυματική εμπειρία κατά την οποία ένιωσε ανήμπορος και αβοήθητος μπορεί να αντιδράσει σαν το στρείδι, όχι όμως πάντα για να… δημιουργήσει ένα μαργαριτάρι:

Οι αναμνήσεις, οι εικόνες και οι αισθήσεις τις οποίες δεν μπορούμε να επεξεργαστούμε απομονώνονται σωματικά και ψυχικά. Αποσυνδέονται από το σύνολο, ασυνείδητα. Κάποιες φορές δεν θυμόμαστε καν τι έγινε. Όταν όμως υπάρξει η κατάλληλη αφορμή, ή σε μια κρίσιμη περίοδο της ζωής μας, ο τρόμος και η απόγνωση έρχονται στην επιφάνεια. Το στρείδι ανοίγει.

Συνέπεια μπορεί να είναι η εκδήλωση μιας μετατραυματικής διαταραχής, κατάθλιψης, φοβίας ή ψυχοσωματικών συμπτωμάτων. Τα συμπτώματα αυτά, όμως, όσο δυσάρεστα κι αν είναι, μπορεί να αποτελέσουν και την ευκαιρία επούλωσης του ψυχικού τραύματος!

Κατά τη διάρκεια της Τραυματοθεραπείας επιστρατεύονται όλες μας οι δυνάμεις και ικανότητες. Ανακαλύπτουμε τον εσωτερικό πλούτο του ψυχισμού μας και ελευθερώνουμε το παρόν από τον τρόμο του παρελθόντος. Το καθαυτό γεγονός παραμένει κομμάτι της προσωπικής μας ιστορίας.

Μετά την επανεπεξεργασία του όμως, είναι σχεδόν βέβαιο ότι μπορεί να αποκτήσει άλλο νόημα και θέση στη ζωή μας: Σαν ένα ακριβό μαργαριτάρι μέσα στον θησαυρό των πιο δύσκολων -ή ακόμα και τραγικών- εμπειριών μας.

***

Κρυσταλία Πατούλη, σύμβουλος ανθρωπίνων σχέσεων – δημοσιογράφος

Πηγές:

Οι επιζώντες της βίας

Το ψυχικό τραύμα και η μέθοδος EMDR

Τραυματικές εμπειρίες ζωής

by Αντικλείδι , http://antikleidi.com